Khi tôi nhìn bức tranh mosaic gần hoàn thành của con gái, tôi lập tức muốn là người hoàn thiện nốt nó. Tôi muốn chính mình là người ghép mảnh cuối cùng. Phản ứng đó tưởng như rất vô hại, thậm chí còn dễ thương, nhưng nó lại gợi ra một điều rất quan trọng trong đầu tư: con người bị hấp dẫn bởi kết quả, trong khi thường đánh giá thấp công sức cần có để đạt được kết quả ấy.

Thoạt nhìn, đầu tư giống như một hành trình đi tìm tiền. Chính vì vậy mà nó rất dễ đánh lừa. Tiền là phần thưởng hữu hình, nhưng phần việc thật sự lại nằm ở sự lặp lại, sự kiên nhẫn, sự chịu đựng bất định và cả những lần sai. Bức tranh mosaic khi vừa mở hộp không hề hấp dẫn; một quy trình đầu tư cũng vậy. Điều quan trọng là liệu bạn có đủ bền bỉ để đi hết con đường đó hay không.

Điều bức tranh mosaic nói về hành vi của nhà đầu tư

Bức tranh còn dang dở là một ẩn dụ rất tốt vì nó phơi bày một thiên kiến quen thuộc: con người muốn nhìn thấy bức tranh hoàn chỉnh hơn là muốn đi qua phần việc vất vả. Trong đầu tư, điều đó thể hiện ở sự ám ảnh với lợi nhuận, với kết quả nhanh, với vẻ ngoài của sự thông minh. Nhiều người muốn phần thắng, nhưng không muốn phần lao động.

Đó là lý do vì sao rất nhiều nhà đầu tư thất bại khi quá trình trở nên khó chịu. Nghiên cứu, kiên nhẫn, kỷ luật và tiết chế đều rất khó duy trì khi chưa thấy phần thưởng ngay lập tức. Ở giai đoạn đầu, quy trình thường chậm và không mang lại cảm giác hưng phấn. Nhưng chính đó lại là dấu hiệu cho thấy nó có giá trị.

Với nhà giao dịch, vấn đề này còn xuất hiện dưới một hình thức khác. Họ nói rằng mình muốn ổn định, nhưng hành vi lại cho thấy họ đang tìm kiếm sự kích thích hoặc sự xác nhận từ thị trường. Họ muốn đúng nhanh. Họ muốn thị trường chứng minh họ đúng. Trong khi đó, hiệu quả thực sự thường đến từ việc làm tốt những việc không hào nhoáng, lặp đi lặp lại, trong điều kiện luôn bất định.

Niềm tin được xây dựng, không phải tuyên bố

Con gái tôi tiếp tục làm bức tranh vì cháu tin rằng mình có thể hoàn thành nó. Niềm tin đó không phải là thứ mơ hồ. Nó được hình thành từ hành động. Cháu đã nhìn thấy đủ tiến triển để tin vào kết quả cuối cùng, nên cháu cứ tiếp tục làm những gì cần thiết. Trong đầu tư, niềm tin cũng vận hành như vậy.

Bạn không thể xây dựng mức độ tin tưởng vào luận điểm chỉ bằng cách đọc khẩu hiệu hay nghe sự tự tin của người khác. Bạn phải tự mình làm, tự kiểm nghiệm, tự quan sát sai lầm, rồi điều chỉnh và lặp lại. Theo thời gian, niềm tin sẽ dựa trên trải nghiệm thực tế. Điều đó bền vững hơn rất nhiều so với niềm tin vay mượn.

Nhiều nhà đầu tư muốn chắc chắn rồi mới bắt đầu. Nhưng thị trường không cung cấp sự chắc chắn. Thứ bạn có thể có là một khuôn khổ, một phương pháp, và cách đo xem quyết định của mình có đang tốt lên hay không. Nếu bạn nhìn thấy bằng chứng rằng quy trình của mình có chất lượng, bạn sẽ chịu đựng được những giai đoạn nghi ngờ tất yếu.

Một khung thực hành để xây dựng niềm tin vào quy trình

Trước khi hỏi liệu một ý tưởng có thể mang lại tiền hay không, hãy hỏi liệu quy trình của bạn có đủ sức đi qua sự bất định hay không. Câu hỏi không chỉ là bạn có thể đúng hay không. Câu hỏi tốt hơn là bạn có thể tiếp tục vận hành tốt khi chưa đúng ngay lập tức hay không.

• Xác định rõ quy trình trước khi vào lệnh hoặc giải ngân.
• Tách tín hiệu khỏi nhiễu thị trường để kết quả ngắn hạn không lấn át đánh giá.
• Dùng quản lý quy mô vị thế để sai lầm vẫn nằm trong vùng có thể chịu đựng.
• Rà soát quyết định một cách trung thực để biết quy trình hay kết quả mới là phần mạnh.
• Xây dựng mức độ tin tưởng vào luận điểm từ sự lặp lại, không phải từ hy vọng.

Điều này đặc biệt quan trọng vì thị trường thưởng cho sự bền bỉ. Nhà đầu tư có thể giữ được sự tỉnh táo qua bất định sẽ có lợi thế hơn nhà đầu tư cần sự dễ chịu về cảm xúc liên tục. Về thực tế, điều đó có nghĩa là chấp nhận rằng không phải quyết định nào cũng mang lại cảm giác tốt. Có những quyết định rất đúng lúc đưa ra nhưng chỉ nhìn ra được sau này.

Nguy cơ khi quá khát khao tiền

Bức tranh mosaic còn cho thấy một điều nữa: khi bức tranh sắp hoàn thành, con người thường muốn nhúng tay vào nhiều hơn. Trong đầu tư cũng vậy. Khi thị trường bắt đầu vận động, chúng ta dễ sốt ruột, dễ can thiệp, dễ muốn giành phần công lao. Vấn đề là cái tôi thường xuất hiện đúng lúc sự kiên nhẫn là cần thiết nhất.

Quá khát khao tiền có thể làm méo mó phán đoán. Nó khiến nhà đầu tư giao dịch quá mức, dùng đòn bẩy không phù hợp, vào sai thời điểm, hoặc bỏ dở một quy trình tốt chỉ vì kết quả chưa đến đủ nhanh. Muốn có tiền không phải là điều sai. Nhưng khi tiền trở thành mục tiêu duy nhất, nó rất dễ âm thầm biến thành nguồn gốc của những quyết định tệ.

Mục tiêu tốt hơn là trở nên đáng tin trong chính mắt mình. Nếu bạn đã kiểm nghiệm phương pháp của mình, đã sống sót qua sai lầm, và đã thấy quy trình đứng vững theo thời gian, bạn sẽ dần tin được vào bản thân. Niềm tin đó bền hơn sự lạc quan và hữu ích hơn sự tự tin vay mượn từ người khác.

Hoàn thành là quan trọng, nhưng chỉ sau khi đã đi hết phần việc khó

Bức tranh hoàn chỉnh rất đẹp. Dĩ nhiên ai cũng muốn có được nó. Nhưng vẻ đẹp ấy chỉ tồn tại vì có người chấp nhận phần dang dở đầy khó chịu. Đầu tư cũng vậy. Phần thưởng nhìn thấy được chỉ đến sau phần công việc không được nhìn thấy.

Đó là lý do vì sao quy trình phải đứng trước lợi nhuận. Nếu quy trình yếu, lợi nhuận cũng không cứu được bạn. Nếu quy trình mạnh, sự khó chịu ngắn hạn sẽ dễ chịu đựng hơn rất nhiều. Nhà đầu tư hiểu điều này sẽ ít chạy theo, ít hoảng loạn, và ít nhầm lẫn giữa hành động nhiều với năng lực thật sự.

Câu hỏi quan trọng không phải là bạn có muốn kết quả hay không. Hầu như ai cũng muốn. Câu hỏi là bạn có sẵn sàng đi qua giai đoạn giữa đầy khô khan, đầy thử thách, và đầy chậm chạp hay không. Trong thị trường, cũng như trong bức tranh mosaic, bức tranh cuối cùng chỉ có thể hình thành vì có người đủ kiên trì với từng mảnh ghép.

Nếu bạn muốn đầu tư hoặc giao dịch thành công, hãy bắt đầu bằng một câu hỏi khó hơn: bạn có một quy trình mà chính mình có thể tin tưởng vì đã tự kiểm nghiệm và thấy nó hiệu quả hay không? Đó là nơi niềm tin bắt đầu. Đó là nơi kỷ luật trở nên thật sự. Và đó là nơi khả năng tồn tại dài hạn được xây dựng.